ହରିଶଙ୍କର

ଶ୍ରୀ ଉପେନ୍ଦ୍ରପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ

ଶ୍ରୀ ଉପେନ୍ଦ୍ରପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ହରିଶଙ୍କର' ଉପନ୍ୟାସଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବପ୍ରବଣ ଏବଂ ସଂସ୍କାରଧର୍ମୀ କୃତି । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପାଠକକୁ ଏପରି ଏକ ଯାତ୍ରାରେ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସାମାଜିକ କଠୋରତା, ପାରମ୍ପରିକ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ଅଭିମାନ ଏବଂ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ମାନବିକତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହା କେବଳ ଜଣେ ଜମିଦାର କୁମାରଙ୍କ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜର ଜାତି ପ୍ରଥାର ବାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗି ମଣିଷକୁ ମଣିଷ ଭାବେ ଦେଖିବାର ଏକ ସାହସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ । କାହାଣୀର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି ହରିଶଙ୍କର, ଯିଏ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ଧନଶାଳୀ ପ୍ରହରାଜ ଜମିଦାର ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ । କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ । ଯେଉଁ ବଂଶର ଇତିହାସ ପ୍ରଜାପୀଡ଼ନ ଏବଂ ବିଳାସବ୍ୟସନର କଳଙ୍କରେ ଭରି ରହିଥିଲା, ସେଠାରେ ହରିଶଙ୍କର ଜଣେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଏବଂ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ଜମିଦାରୀର ସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ଗରିବ ଓ ନିଷ୍ପେସିତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସେବାକୁ ଜୀବନର ବ୍ରତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଉପନ୍ୟାସରେ "ପଙ୍କରୁ ପଙ୍କଜର ଉତ୍ପତ୍ତି" ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ଗଳ୍ପର ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼ ଆସେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ବନ୍ୟା ସମୟରେ । ହରିଶଙ୍କର ନିଜର ସେବାଦଳ ସହ କାକଟପୁର ଗ୍ରାମରେ ରିଲିଫ୍ କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଅତି ସାଧାରଣ ଖଣ୍ଡାୟତ ପରିବାରର ଝିଅ ସୁଷମା (ସୁଷି) କୁ ଭେଟନ୍ତି । ବନ୍ୟାର ପ୍ରଳୟରେ ସୁଷମା ନିଜର ସବୁକିଛି ହରାଇ ସାରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମା' ସୌଦାମିନୀ ମୁମୂର୍ଷୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ । ସୌଦାମିନୀ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ନିଜର ଏକମାତ୍ର ଅସହାୟ କନ୍ୟାର ଦାୟିତ୍ୱ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପି ଦିଅନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବଦଳାଇ ଦିଏ ।

ପୁସ୍ତକର ମୂଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେଉଛି ଜାତି ପ୍ରଥା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର । ହରିଶଙ୍କର ସୁଷମାକୁ କେବଳ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ସମାଜ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମାମୁଁ କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କ ପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତର ପାପ ଥିଲା । ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତାନ ହୋଇ ଶୁଦ୍ର କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିବାଟା ସମାଜରେ ଏକ ବିରାଟ ଆଲୋଡ଼ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହିଠାରେ ହିଁ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ମହାନତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଯେଉଁଠି ସେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ପାଇଁ ଜାତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୁଣ ଓ ଭଲପାଇବା ବଡ଼ । ପାଠକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବହିଟି ଏକ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭୂତି ହେବ । ଏଥିରେ ଜଣେ ମା'ର ଆଶଙ୍କା, ଜଣେ ମାମୁଁର ଅଭିମାନ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ପ୍ରେମୀ ହୃଦୟର ନିରବ ସଂଘର୍ଷକୁ ଅତି ସରଳ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । 'ହରିଶଙ୍କର' ପଢ଼ିବା ବେଳେ ଆପଣ ଅନୁଭବ କରିବେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ତ୍ୟାଗ ଓ ମାନବିକତା କ’ଣ । ଏହା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ସମାଜର ପୁରୁଣା ନିୟମ ଯଦି ମଣିଷର ଖୁସିରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଏହି ଗଳ୍ପର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ସମୟ । କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପରିବେଶରେ ଗତିଶୀଳ ହୁଏ: ଗୋଟିଏ ପଟେ ପ୍ରହରାଜ ପରିବାରର ବିଶାଳ ଅଟ୍ଟାଳିକା ଏବଂ ଅନ୍ୟପଟେ ବନ୍ୟା ପ୍ରପୀଡ଼ିତ କାକଟପୁର ଗ୍ରାମର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀର ।

ପ୍ରହରାଜ ବଂଶ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଜମିଦାର ପରିବାର ଭାବେ ପରିଚିତ । କିନ୍ତୁ ଏହି ବଂଶର ଇତିହାସ ପ୍ରଜାପୀଡ଼ନ ଓ ବିଳାସବାସନାର କଳଙ୍କରେ ଭରି ରହିଛି । ପୂର୍ବତନ ଜମିଦାରମାନେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ଶୋଷଣ କରି ନିଜର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥିଲେ । ଏପରିକି ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜ ବାଡ଼ିରୁ ଶୁଖିଲା କାଠ ଖଣ୍ଡେ କାଟିଲେ ବା ନୂଆ ଲୁଗା ଖଣ୍ଡେ ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଜମିଦାରଙ୍କୁ ଜୋରିମାନା ବା ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା । ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜାତି ପ୍ରଥା ଏବଂ ବଂଶର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଅନ୍ୟ ସବୁକିଛିଠାରୁ ଉପରେ ରଖାଯାଉଥିଲା ।

ଠିକ୍ ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଭୟଙ୍କର ବନ୍ୟା ମାଡ଼ି ଆସିଥିଲା, ଯାହା ଗାଁ ଗଣ୍ଡା ଭସାଇ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ପରିବାରକୁ ଅନାଥ କରିଦେଇଥିଲା । ଏହି ବନ୍ୟା ହିଁ କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼ ଆଣିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଆଭିଜାତ୍ୟ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ମିଳନ ଘଟିଥିଲା । ସାମାଜିକ ଜଟିଳତା, ଜାତିର ବନ୍ଧନ ଏବଂ ମାନବିକ ସମ୍ପର୍କର ପରୀକ୍ଷା ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଖୁବ୍ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ

ରାଧାପ୍ରିୟା : ରାଧାପ୍ରିୟା ହେଉଛନ୍ତି ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ମା'। ସେ ଜଣେ ସ୍ନେହମୟୀ କିନ୍ତୁ ପାରମ୍ପରିକ ଓ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମହିଳା । ନିଜ ବଂଶର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ଜାତି ପ୍ରଥା ପ୍ରତି ସେ ଖୁବ୍ ସଚେତନ । ପ୍ରଥମେ ସେ ସୁଷମାକୁ ନିଜର ପୁତ୍ରବଧୂ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଷମାର ସେବା ଓ ଗୁଣରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଶେଷରେ ତାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।

କୃଷ୍ଣମାଧବ : କୃଷ୍ଣମାଧବ ହେଉଛନ୍ତି ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ମାମୁଁ ଏବଂ ପ୍ରହରାଜ ଜମିଦାରୀର ମୁଖ୍ୟ ପରିଚାଳକ । ସେ ଜଣେ ଅଭିଜ୍ଞ ଏବଂ କଠୋର ପ୍ରଶାସକ । ସେ ପାରମ୍ପରିକ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥା ଓ ଜାତି ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଖୁବ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ଉଦାରବାଦୀ ନୀତି ଓ ସୁଷମାଙ୍କ ସହ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସେ ପ୍ରବଳ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନିଜ କନ୍ୟା ମାଳତୀର ବୈଧବ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ସେ ହରିଶଙ୍କର ଓ ସୁଷମାଙ୍କୁ ଏକାଠି କରିଥିଲେ ।

ବାଉଲିମା : ବାଉଲିମା ହେଉଛନ୍ତି ସୁଷମାର ଦୁଃଖ ସମୟର ସାଥୀ ଏବଂ ପରିଚାରିକା । ସେ ଅତି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ଭାବରେ ସୁଷମାକୁ ମା' ଭଳି ଯତ୍ନ ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ ଜଣେ ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ ଏବଂ ସାହସୀ ମହିଳା, ଯିଏ ସୁଷମାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଜୟକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଳି ଲୋକଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ଲଢ଼ିବାକୁ ପଛାଇ ନାହାନ୍ତି ।

ମାଳତୀ : ମାଳତୀ ହେଉଛନ୍ତି କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ । ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ବିଧବା ହେବା ପରେ ସେ ରାଧାପ୍ରିୟାଙ୍କ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲେ । ସେ ସୁଷମାକୁ ନିଜର ଭଉଣୀ ପରି ସ୍ନେହ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରିବାରର ସବୁ ତିକ୍ତତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସେତୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

ଜୟକୃଷ୍ଣ (ଜଇଭାଇ) : ସେ ସୁଷମାର ଜଣେ ଦୂର ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭାଇ, କିନ୍ତୁ ଚରିତ୍ରରେ ଅତି ଧୂର୍ତ୍ତ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପର । ସେ କଲିକତାରୁ ଫେରି ସୁଷମାକୁ ଏକ ବୟସ୍କ ମହାଜନଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ଯାହାଫଳରେ ସେ ନିଜେ କିଛି ଟଙ୍କା ପାଇପାରିବେ । ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର କାହାଣୀରେ ଏକ ନକାରାତ୍ମକ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।

ରାଧୁ ଗୁମାସ୍ତା : ସେ ଜମିଦାରୀର ଜଣେ ବୟୋବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ମଚାରୀ । ସେ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ସୁଷମାଙ୍କ ବିବାହ ସମୟରେ କନ୍ୟା-ପିତା ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ ।

ଶମ୍ଭୁନାଥ ଶତପଥୀ : ସେ ଗ୍ରାମର ଜଣେ ବୟସ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଟାଉଟରି କାମ ଓ ବିବାହ ସମ୍ୱନ୍ଧ ସ୍ଥିର କରିବାରେ ଅଭିଜ୍ଞ । ସେ ଜୟକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି ସୁଷମାର ବିବାହ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ମହାଜନଙ୍କ ସହ କରାଇବାକୁ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରିଥିଲେ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

ଏହି କାହାଣୀଟି ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ସମୟକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠି ପାରମ୍ପରିକ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର କଠୋରତା ଏବଂ ଜଣେ ଉଦାରବାଦୀ ଯୁବକର ସଂସ୍କାରବାଦୀ ମନୋଭାବ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନିମ୍ନରେ ଏହି ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଉପନ୍ୟାସର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ସବିଶେଷ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜମିଦାର ପରିବାର ହେଉଛି ପ୍ରହରାଜ ବଂଶ-। ଏହି ବଂଶର ଇତିହାସ କେବଳ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ଭରପୂର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏଠାରେ ପ୍ରଜାପୀଡ଼ନ ଓ ବିଳାସବ୍ୟସନର କଳଙ୍କ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ପୂର୍ବତନ ଜମିଦାରମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ତ ଶୋଷଣ କରି ନିଜର ସୁଖ-ସୌଭାଗ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥିଲେ । ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜ ବାଡ଼ିରୁ ଶୁଖିଲା କାଠ ଖଣ୍ଡେ କାଟିଲେ ବା ନୂଆ ଲୁଗା ଖଣ୍ଡେ ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଜମିଦାରଙ୍କୁ ଜୋରିମାନା ବା ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା-। ଏହି ପରିବେଶରେ ହରିଶଙ୍କର ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ବଂଶର ଶେଷ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ । କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ । ସେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତ, ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଏବଂ ସଂସ୍କାରବାଦୀ । ସେଥିପାଇଁ ଲେଖକ ତାଙ୍କୁ "ପଙ୍କରୁ ପଙ୍କଜର ଉତ୍ପତ୍ତି" ଭାବରେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି ।

ହରିଶଙ୍କର ଜମିଦାରୀର ସୁବିଧା ଅପେକ୍ଷା ଜନସେବାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ସେ ଜମିଦାରୀ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମାମୁଁ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ପରିଚାଳକ କୃଷ୍ଣମାଧବ ଅନେକ ଆଡ଼ମ୍ବର କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ହରିଶଙ୍କର ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରି କହିଥିଲେ ଯେ ଯେଉଁଠି ଦେଶର ଲୋକେ ଅନାହାରରେ ମରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏତେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ କରିବା ନିର୍ଲଜତା । ସେ ଖଜଣା ଛାଡ଼ କରିବା ଏବଂ ସୁନିଆଁ ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ସବ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା ।

ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ମା' ରାଧାପ୍ରିୟା ପୁଅର ଏପରି ବୈରାଗୀ ମନୋଭାବ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ-। ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ହରିଶଙ୍କର ବିବାହ କରି ଘରସଂସାର କରନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ଥିର ରହିବ । ହରିଶଙ୍କର ପ୍ରଥମେ ବିବାହ କରିବାକୁ ମନା କରି ଦେଇଥିଲେ ହେଁ ମା'ଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ରକ୍ଷାକରି ଶେଷରେ ସମ୍ମତି ଦେଇଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବନ୍ୟା ମାଡ଼ି ଆସିଥିଲା, ଯାହା ଗାଁ ଗଣ୍ଡା ଭସାଇ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ପରିବାରକୁ ନିଃସହାୟ କରିଦେଇଥିଲା । ହରିଶଙ୍କର ନିଜର ସେବାଦଳ ସହ ରିଲିଫ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ-।

କାକଟପୁର ଗ୍ରାମରେ ରିଲିଫ୍ ବାଣ୍ଟୁଥିବା ବେଳେ ସେ ଏକ ମୁମୂର୍ଷୁ ମହିଳା ସୌଦାମିନୀଙ୍କ ଖବର ପାଇଲେ । ସୌଦାମିନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦୀନନାଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଅତି କଷ୍ଟରେ ନିଜ ଝିଅ ସୁଷମା (ସୁଷି) କୁ ପାଳିଥିଲେ । ବନ୍ୟାରେ ସବୁ ହରାଇ ସୌଦାମିନୀ ମୃତ୍ୟୁଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ହରିଶଙ୍କର ସେଠାକୁ ଯାଇ ସୁଷମାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଥର ଦେଖିଲେ । ସୁଷମାଙ୍କର ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ ସରଳତା ହରିଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କଲା । ସୌଦାମିନୀ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ହାତରେ ସୁଷମାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଅର୍ପଣ କଲେ । ହରିଶଙ୍କର ଜଣେ ସଚ୍ଚୋଟ ମଣିଷ ଭାବରେ ସେହି ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ସୌଦାମିନୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୁଷମାଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ।

ହରିଶଙ୍କର ସୁଷମାଙ୍କୁ ପ୍ରହରାଜ ଭବନକୁ ନେଇ ଆସିଲେ । କିନ୍ତୁ ସୁଷମା ଜଣେ ଖଣ୍ଡାୟତ କନ୍ୟା ହୋଇଥିବାରୁ ଏବଂ ହରିଶଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିବାରୁ ପରିବାରରେ ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । କୃଷ୍ଣମାଧବ ଏବଂ ରାଧାପ୍ରିୟା ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ହରିଶଙ୍କର ଯୁକ୍ତି କଲେ ଯେ ମଣିଷ ପାଇଁ ଜାତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୁଣ ଏବଂ ଚରିତ୍ର ବଡ଼ । ସେ ସୁଷମାଙ୍କୁ କେବଳ ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ପତ୍ନୀର ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କ ସହ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କର ଏହି ବିଷୟ ନେଇ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ଯୁକ୍ତିତର୍କ ହେଲା । କୃଷ୍ଣମାଧବ କହିଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ଶୁଦ୍ର କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରହରାଜ ବଂଶର ବୋହୂ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ । ଅଭିମାନୀ ହରିଶଙ୍କର ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ସୁଷମାଙ୍କୁ ଧରି ସେହିଦିନ ହିଁ ପ୍ରହରାଜ ଭବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ସେ ସୁଷମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ କାକଟପୁରରେ ଛାଡ଼ି ନିଜେ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରା କଲେ । ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ସୁଷମାଙ୍କୁ କିଛି ଅର୍ଥ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ନିରବ ପ୍ରେମ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ।

କାକଟପୁରରେ ସୁଷମା ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସେବିକା ବାଉଲିମା ଏକାଠି ରହିଲେ । ହରିଶଙ୍କର ଦେଇଥିବା ଟଙ୍କାରେ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଚଳିବାକୁ ଲାଗିଲା, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନିତାନ୍ତ ନିଃସହାୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ସୁଷମାଙ୍କର ଏକ ଦୂର ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭାଇ ଜୟକୃଷ୍ଣ (ଜଇଭାଇ) କଲିକତାରୁ ଫେରି ଆସିଲେ । ଜୟକୃଷ୍ଣ ଥିଲା ଜଣେ ଧୂର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଅଫିମା ଲୋକ । ସେ ସୁଷମାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ସେଠାରେ ରହିଲା ।

ଜୟକୃଷ୍ଣ ଜଣେ ଦଲାଲ୍ ଶମ୍ଭୁନାଥ ଶତପଥୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ସୁଷମାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇବାକୁ ଯୋଜନା କଲା । ସେମାନେ ଜଣେ ବୟସ୍କ ଏବଂ ଧନଶାଳୀ ମହାଜନ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ମହାନାୟକଙ୍କୁ ପାତ୍ର ଭାବରେ ବାଛିଲେ । ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ସୁଷମାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଜୟକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବହୁତ ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ । ସୁଷମା ଏବଂ ବାଉଲିମା ଏହି ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ସୁଷମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ସଦୃଶ ଥିଲା, କାରଣ ସେ ମନେ ମନେ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କୁ ହିଁ ନିଜର ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିସାରିଥିଲେ ।

ଅନ୍ୟପଟେ ପ୍ରହରାଜ ଭବନରେ ପରିସ୍ଥିତି ବଦଳିବାକୁ ଲାଗିଲା । କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କ ଏକମାତ୍ର କନ୍ୟା ମାଳତୀ ଅକାଳରେ ବିଧବା ହୋଇ ଫେରିଆସିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖ କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କ କଠୋର ହୃଦୟକୁ ତରଳାଇ ଦେଲା । ସେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସମାଜର ନିୟମ ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ବଡ଼ । ସେହି ସମୟରେ ରାଧାପ୍ରିୟା ଗୁରୁତର ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ସେ ପ୍ରଳାପରେ କେବଳ ସୁଷମାଙ୍କ ନାମ ଧରୁଥିଲେ, ଯାହା କୃଷ୍ଣମାଧବଙ୍କ ଆଖି ଖୋଲିଦେଲା ।

ମାଳତୀ ମଧ୍ୟ ସୁଷମାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଇଲେ । କୃଷ୍ଣମାଧବ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରି ହରିଶଙ୍କର ଏବଂ ସୁଷମାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଆଣିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କଲେ । ସେ ଖବରକାଗଜରେ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେଲେ, ଯାହା ପଢ଼ି ହରିଶଙ୍କର ବିଦେଶରୁ ଫେରିଆସିଲେ । ଭୁବନେଶ୍ୱର ଷ୍ଟେସନରେ ମାମୁଁ ଓ ଭଣଜାଙ୍କର ମିଳନ ହେଲା ଏବଂ କୃଷ୍ଣମାଧବ ହରିଶଙ୍କରଙ୍କୁ କ୍ଷମା ମାଗି ସୁଷମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ ।

କାକଟପୁରରେ ସେହିଦିନ ଜୟକୃଷ୍ଣ ଜୋରଜବରଦସ୍ତି ସୁଷମାଙ୍କୁ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା । ବାଉଲିମା ଏହାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରୁଥିଲେ । ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ହରିଶଙ୍କର ଏବଂ କୃଷ୍ଣମାଧବ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ । ଜୟକୃଷ୍ଣ ନିଜର ପାପ ଧରାପଡ଼ିବା ଭୟରେ ସେଠାରୁ ପଳାଇଲା । କୃଷ୍ଣମାଧବ ନିଜେ ସୁଷମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ପ୍ରହରାଜ ଭବନକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ ।

ରାଧାପ୍ରିୟା ସୁଷମାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ପୁତ୍ରବଧୂ ଭାବରେ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ । ମାଳତୀ ମଧ୍ୟ ସୁଷମାଙ୍କୁ ଭଉଣୀର ସ୍ନେହ ଦେଲେ । ପରଦିନ ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁଭ ଲଗ୍ନରେ ହରିଶଙ୍କର ଏବଂ ସୁଷମାଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା । କୃଷ୍ଣମାଧବ ନିଜେ ଏହି ବିବାହର ସମସ୍ତ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ । ଶେଷରେ ହରିଶଙ୍କର ନିଜ ହାତରେ ସୁଷମାଙ୍କୁ ସୁନା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧାଇ ଦେଇ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଭିମାନ ଦୂର କଲେ ଏବଂ ଏହି ମନଛୁଆଁ କାହାଣୀଟି ଏକ ସୁଖଦ ପରିସମାପ୍ତି ଲାଭ କଲା ।

ଏହି କାହାଣୀ କେବଳ ଦୁଇଟି ପ୍ରେମୀ ହୃଦୟର ମିଳନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବିକତାର ଜୟ । ଏହା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଜାତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷପଣିଆ ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ଭଲପାଇବା ଅନେକ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ।

ଉପସଂହାର

'ହରିଶଙ୍କର' କାହାଣୀର ପରିସମାପ୍ତି ଖୁବ୍ ସୁଖଦ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ । କୃଷ୍ଣମାଧବ ଯେତେବେଳେ ହରିଶଙ୍କର ଓ ସୁଷମାକୁ ନେଇ ପ୍ରହରାଜ ଭବନକୁ ଫେରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିବାରର ସବୁ ତିକ୍ତତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ । ରାଧାପ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ସୁଷମାଙ୍କୁ ନିଜର ବୋହୂ ଭାବରେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି । ଏହି ମିଳନ କେବଳ ଦୁଇଟି ହୃଦୟର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବିକତା ଓ ଉଦାରତାର ଜୟ ।

ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ସମାଜର ନିୟମ ଯଦି ମଣିଷର ଖୁସି ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେବେ ସେହି ନିୟମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ହରିଶଙ୍କରଙ୍କ ହୃଦୟର ବିଶାଳତା ଏବଂ ସୁଷମାଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ପାଠକର ମନକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଛୁଇଁଯାଏ । ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମାଜର ଜାତି ପ୍ରଥାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ହରିଶଙ୍କର ଯେଉଁ ଆଦର୍ଶ ରଖିଛନ୍ତି, ତାହା ଆଜିର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ।

ଆପଣ ଯଦି ଏହି ମନଛୁଆଁ ପ୍ରେମ କାହାଣୀ ଏବଂ ଏକ ତ୍ୟାଗପୂତ ଜୀବନର ଗାଥା ପଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁସ୍ତକଟିକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ । ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ମାନବିକତାର ଏକ ନୂଆ ଦୁନିଆକୁ ନେଇଯିବ, ଯେଉଁଠି ହୃଦୟର ଭାଷା ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ।